Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa Konseyi’ne üye devletler tarafından imzalanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde ve eki protokollerde yer alan temel hakları güvence altına alan ve denetleyici yargı yetkisine sahip bir uluslararası mahkemedir. Temel hak ve özgürlüklerin korunması noktasında birincil sorumluluk üye devletlere ait olup, AİHM’nin sorumluluğu ikincil niteliktedir.

Geçmişten günümüze kadar gelen insan haklarını koruma ve güvenceye alma ihtiyacına yönelik olarak kurulan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, temel hak ve özgürlüklere yönelik orantısız ve hukuka aykırı müdahaleleri sınırlandırma açısından hayati bir güvence mekanizmasıdır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru, Mahkemenin resmi internet sitesinde yayımlanan ve dönemsel olarak güncellenen başvuru formu doldurularak yapılmaktadır. Form zaman zaman güncellendiğinden, başvuru esnasında mutlaka formun en güncel halinin kullanılması ve AİHM İç Tüzüğüne uygun olarak doldurulması zorunludur.

Mahkemenin resmi dilleri İngilizce ve Fransızca olduğundan, kural olarak başvuru formunun bu dillerden biri ile doldurulması ve Mahkemeye gönderilecek her türlü beyanın yine bu dillerde yapılması gerekmektedir. Ancak başvurucunun bu dillere hakimiyeti yoksa, ana dilini (Türkçe) kullanarak da başvurması mümkündür. İlerleyen aşamalarda Mahkemeye gönderilecek beyanlarda Türkçe kullanılabilmesi için Mahkeme Başkanından özel izin alınması gerekmektedir.

AİHM’ye başvuru yapabilmenin temel ön şartı, iç hukuk yollarının tüketilmiş olmasıdır. Bu bağlamda, Anayasa Mahkemesine (AYM) başvuru yapılıp nihai bir karar alınmadan AİHM’ye doğrudan başvurulamaz. Başvuru süresi, Anayasa Mahkemesi kararının tebliğinden itibaren 4 aydır. Bu süre geçirildikten sonra yapılan başvurular kesinlikle değerlendirmeye alınmaz.

Başvuruya ilişkin diğer önemli şekil ve usul şartları şunlardır:

• Başvuru formunda yer alan bölümlerin eksiksiz olarak doldurulması şarttır. Formda yer alan iletişim veya adres bilgilerinde herhangi bir değişiklik olması durumunda bu durum ivedilikle Mahkemeye bildirilmelidir.
• Olay ve olgular formda kronolojik bir sırayla, net bir dille anlatılmalı; bu anlatımlar mutlaka destekleyici delillerle (mahkeme kararları, dilekçeler vb.) belgelendirilmelidir.
• Başvuru formunun ekine başvurucunun kimlik fotokopisi ve Anayasa Mahkemesi kararının tebliğine ilişkin resmi evraklar mutlaka eklenmelidir.
• İç hukukta veya Anayasa Mahkemesi sürecinde hiç ileri sürülmeyen bir temel hak ve özgürlük ihlalinin AİHM önüne getirilmesi mümkün değildir. Getirilse dahi Hükümet savunmalarında bu eksiklik belirtilecek ve iddia AİHM tarafından dikkate alınmayacaktır.
• AİHM başvuruları PTT iade-i taahhütlü posta ile veya DHL, UPS gibi uluslararası kargo firmaları aracılığıyla gönderilebilir. Başvuru formunun ve eklerinin postaya verildiği tarih, yasal başvuru tarihi olarak kabul edilir.

Bireysel başvuru formunun usulüne uygun ve süresi içinde Mahkemeye ulaştırılmasının ardından, AİHM tarafından başvurucuya bir başvuru (dosya) numarası verilir. Bundan sonraki tüm yazışmaların bu numara üzerinden yapılması istenir. (Uygulamada artan iş yoğunluğu nedeniyle AİHM’nin bu numarayı geç gönderdiği veya bazen göndermediği de görülebilmektedir.)

Başvurular; Bölümler veya Büyük Daire tarafından incelenir. AİHM, dosya üzerinden yaptığı ön incelemede AİHS ve eki protokollerde yer alan herhangi bir temel hakkın ihlal edilmiş olabileceği kanaatine varırsa, başvuruyu ve davaya ilişkin sorularını ilgili devletin Hükümetine tebliğ eder. Hükümetten gelen savunma (cevap) başvurucuya iletilir ve belirlenen süre içinde bu savunmaya karşı cevap yazılması istenir. AİHM tarafından verilen bu kesin süre içinde Hükümet savunmasına cevap verilmesi davanın akıbeti için kritiktir; aksi takdirde Mahkeme, başvurunun takipsiz bırakıldığı gerekçesiyle davanın düşmesine karar verebilir. Başvurucunun cevabı da tekrar Hükümete tebliğ edildikten sonra AİHM’nin nihai kararı beklenir.

AİHM’ye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve eki protokollerde güvence altına alınan hakların ihlal edildiği iddiasıyla başvurulabilir. Bu temel hak ve özgürlüklerin başlıcaları şunlardır:

• Yaşam hakkı
• İşkence, insanlık dışı ve onur kırıcı muamele yasağı
• Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı
• Özgürlük ve güvenlik hakkı
• Adil yargılanma hakkı
• Kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi
• Özel ve aile hayatına saygı hakkı
• Düşünce, din ve vicdan özgürlüğü
• İfade özgürlüğü
• Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü
• Etkili başvuru hakkı
• Ayrımcılık yasağı
• Mülkiyet hakkının korunması
• Eğitim hakkı
• Serbest dolaşım özgürlüğü
• Aynı suçtan iki kez yargılanmama ve cezalandırılmama (ne bis in idem) hakkı.

AİHM’ye başvuru formunun gönderilmesinden sonra; evraklarda eksiklik veya usuli bir hata yoksa Hükümetin savunmasının alınması, cevapların sunulması ve Bölüm kararının çıkması en iyi ihtimalle 2 ila 3 yıl sürmektedir. Bölüm tarafından verilen kararın niteliğine göre kararın Büyük Daireye taşınması (itiraz edilmesi) mümkün olduğundan, tamamen kesinleşmiş bir kararın alınması 4 yılı bulabilmektedir.

Anayasamızın 90. maddesinin son fıkrası uyarınca; “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.”

Bu anayasal amir hüküm gereğince; AİHM kararları sözleşmeyi imzalayan devletler açısından kesinlikle bağlayıcıdır ve iç hukuk kurallarına üstünlüğü bulunmaktadır.

AİHM başvurusu; iç hukuk yollarının tüketilmemesi veya eksik evrak sunulması gibi şekli/usuli bir nedenle reddedilirse ve 4 aylık başvuru süresi henüz geçmemişse, eksiklikler giderilerek yeniden başvuru yapılması mümkündür. Ancak AİHM’nin esasa girerek verdiği kararlar genel itibariyle kesin niteliktedir. İç tüzüğe göre itiraza kabil olan kararlara süresi içinde itiraz edilebilir; bu itiraz sonucunda Büyük Dairenin vereceği karar ise nihai ve kesindir.

AİHM başvurusu, standart bir dava dilekçesi hazırlamaktan çok daha katı usul kurallarına tabi olan, teknik ve spesifik bir süreçtir. Sık yapılan ölümcül usul hataları şunlardır:

• Güncel Uygulamaların Takip Edilmemesi: İç Tüzükte açıkça yazmasa dahi Mahkemenin usuli duyurularının atlanması. Örneğin; KHK ile kamu görevinden çıkarılan kişilerin başvuruları için AİHM, 1 Ocak 2026 tarihi itibarıyla özel bir “kapak sayfası” zorunluluğu getirmiştir. Bu sayfa olmadan yapılan başvurular doğrudan usulden reddedilebilmektedir.
• Tebliğ Evraklarının Eksikliği: İç hukuktaki nihai kararın veya AYM kararının tebliğ zarfının/belgesinin gönderilmemesi. AYM’ye e-tebligat (UETS) ile yapılmış bir bildirim varsa; “Tebligat Gönderim, İletilme, Okunma, Tebliğ Edilmiş Sayılma” loglarını içeren tüm UETS delil kayıtlarının eklenmesi zorunludur.
• Süre İhlali: 4 aylık hak düşürücü sürenin geçirilmesi.
• Tükenmemiş İç Hukuk / İleri Sürülmemiş İddia: Şikayet konusu ihlallerin iç hukuk (yerel mahkeme veya AYM) sürecinde hiç dile getirilmemiş olması.
• Şekil Eksiklikleri: Güncel olmayan başvuru formunun kullanılması, formun imzasız olması, destekleyici mahkeme kararlarının eklenmemesi veya evrakların postada zarar görecek (okunamayacak) şekilde gönderilmesi. (Not: Kimlik fotokopisi eksikliği giderilebilir bir usuli hata olsa da süreci yavaşlatır).

AİHM başvurusu, hiçbir surette genel ve yüzeysel hukuk bilgisiyle yürütülebilecek sıradan bir prosedür değildir. Ciddi uzmanlık, yabancı dil yeterliliği ve uluslararası insan hakları içtihatlarına hakimiyet gerektirir. Hukuk eğitimi almamış veya bu spesifik alanda uzmanlaşmamış kişilerin kendi başlarına yapacakları başvuruların usulden reddedilme ihtimali son derece yüksektir.

AİHM süreçlerinde uzman bir avukatla çalışmak;

• Başvurunun hatasız, eksiksiz ve en güçlü hukuki argümanlarla yapılmasını sağlayarak başarı şansını artırır.
• Sürecin takipsizlik veya usul hataları nedeniyle uzamasını, düşmesini engeller.
• Mahkemeden İngilizce veya Fransızca dillerinde gelen resmi tebligatların doğru yorumlanarak, süresi içinde ve usulüne uygun stratejik cevapların hazırlanmasını sağlar.
• AİHM ile avukatlar arasındaki yazışmalar genel itibariyle Mahkemenin elektronik sistemi olan “Ecomms” üzerinden yürütüldüğünden, evrakların postada kaybolması veya gecikmesi gibi riskler tamamen ortadan kalkar.

Bilecik’te faaliyet gösteren ve 30 yılı aşkın mesleki tecrübeye sahip Ahmet Mete Hukuk Bürosu olarak; Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılacak bireysel başvurular konusunda derin bir bilgi birikimine sahibiz. Hak kaybına uğramamak ve telafisi imkansız usul hatalarından kaçınmak için başvuru sürecini başlatmadan önce uzman avukatlarımızdan profesyonel hukuki danışmanlık almanızı önemle tavsiye ederiz.